อยู่กินกับแฟนต่างชาติโดยไม่จดทะเบียนสมรส ถ้าเขาจากไป ทรัพย์สินของคุณอยู่ที่ไหน

หลายคนใช้ชีวิตคู่กับสามีชาวต่างชาติมาหลายสิบปี ซื้อบ้านด้วยกัน ทำธุรกิจร่วมกัน มีลูกด้วยกัน แต่ไม่เคยจดทะเบียนสมรส บางคีเลือกไม่จดเพราะติดขัดเรื่องกระบวนการ บางคู่รู้สึกว่าความรักไม่จำเป็นต้องพิสูจน์ด้วยเอกสาร และบางคู่ก็ตั้งใจจะจดอยู่แล้ว แต่เลื่อนออกไปเรื่อย ๆ

สิ่งที่หลายคนไม่รู้คือ: ในทางกฎหมายไทย การอยู่กินโดยไม่จดทะเบียนสมรส ไม่ถือว่าเป็น "คู่สมรส" แม้แต่น้อย ไม่ว่าจะอยู่กินมากี่ปี มีบ้าน มีรถ มีเงินในบัญชีร่วมกัน ทั้งหมดนั้นอาจไม่ถึงมือคุณเลย หากอีกฝ่ายจากไปก่อน

บทความนี้ไม่ได้เขียนขึ้นเพื่อให้กังวล แต่เพื่อให้คุณรู้ว่ามีทางออก และทำได้ตั้งแต่วันนี้

กฎหมายไทยว่าไว้อย่างไร เมื่อคู่ที่ไม่จดทะเบียนเสียชีวิต

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) การที่คู่รักอยู่กินโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ไม่ถือว่าเป็นคู่สมรสตามกฎหมาย แม้จะใช้ชีวิตร่วมกันมานาน มีลูกด้วยกัน หรือเรียกกันว่าสามีภรรยาต่อหน้าสังคม ก็ไม่มีผลทางกฎหมายในเรื่องทรัพย์สินและมรดก 

คู่สมรสของเจ้ามรดกจะเป็นทายาทโดยธรรมได้ก็ต่อเมื่อ จดทะเบียนสมรสถูกต้องตามกฎหมาย เท่านั้น 

กล่าวคือหากฝ่ายหนึ่งเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม กฎหมายกำหนดลำดับทายาทโดยธรรมไว้ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1629 โดยลำดับ 6 ชั้น ได้แก่ ผู้สืบสันดาน → บิดามารดา → พี่น้องร่วมบิดามารดา → พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดา → ปู่ย่าตายาย → ลุงป้าน้าอา และสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรสจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อมีการจดทะเบียนสมรสเท่านั้น 

สรุปให้เข้าใจง่าย ๆ: หากไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์สินจะตกแก่ทายาทลำดับถัดไป เช่น บิดามารดาของผู้ตาย หรือพี่น้องร่วมสายเลือด ซึ่งคนรักอีกฝ่ายหนึ่งที่อยู่กินกับชายแต่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส ไม่มีสิทธิใด ๆ เว้นเสียแต่จะสามารถพิสูจน์สิทธิ์ในทรัพย์สินบางอย่างได้ 

แล้วทรัพย์สินที่ซื้อร่วมกันล่ะ — ถือเป็นของใคร?

นี่คือส่วนที่ซับซ้อนและมักก่อให้เกิดการพิพาทมากที่สุด

ทรัพย์สินที่ต้องการครอบครองร่วมกันสามารถทำ "กรรมสิทธิ์รวม" ได้ เช่น ซื้อรถ บ้าน หรือทรัพย์สินอื่น ๆ โดยระบุชื่อทั้งสองฝ่ายเป็นเจ้าของรวม แต่ทรัพย์สินส่วนตัวของแต่ละคน หากไม่ได้ทำกรรมสิทธิ์รวม แม้จะอยู่กินกันมายาวนาน ทรัพย์สินนั้นถือเป็นของผู้ที่เป็นเจ้าของคนเดียว 

ตัวอย่างที่พบบ่อยคือบ้านที่ซื้อร่วมกัน แต่โฉนดใส่ชื่อสามีหรือภรรยาต่างชาติเพียงคนเดียว ในกรณีนี้ หากสามีหรือภรรยาเสียชีวิต อีกฝ่ายหนึ่งจะต้องพิสูจน์ต่อศาลว่าตนมีส่วนร่วมในการหามาได้จริง ซึ่งเป็นกระบวนการที่ยุ่งยากและใช้เวลา

อย่างไรก็ตาม หากพิสูจน์ได้ว่าทั้งคู่ต่างทำมาหากินร่วมกัน รวมถึงกรณีที่ฝ่ายหนึ่งไปทำงานและอีกฝ่ายอยู่บ้านดูแลครอบครัว ก็ถือว่าเป็นการลงทุนร่วมแรงทำมาหาได้ร่วมกัน ทรัพย์สินที่เกิดขึ้นในระหว่างนั้นถือเป็นกรรมสิทธิ์รวม แต่การพิสูจน์ต้องอาศัยหลักฐานและกระบวนการทางศาล ซึ่งกินเวลาและค่าใช้จ่ายมาก 

พินัยกรรม: เครื่องมือทางกฎหมายที่คุณควบคุมได้เอง

การทำพินัยกรรมช่วยกำหนดให้ผู้ที่อยู่กินด้วยกันรับมรดกได้ และช่วยลดปัญหาการฟ้องร้องหรือข้อพิพาทภายหลัง 

พินัยกรรมจึงเป็นทางออกที่ตรงที่สุด ชัดเจนที่สุด และปกป้องสิทธิ์ของคุณได้มากที่สุด

กฎหมายไทยตาม ป.พ.พ. มาตรา 1655 กำหนดแบบของพินัยกรรมไว้ 5 รูปแบบ ดังนี้:

1. แบบธรรมดา (มาตรา 1656) ต้องทำเป็นหนังสือ ลงวัน เดือน ปี ผู้ทำลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน

2. แบบเขียนเองทั้งฉบับ (มาตรา 1657) ต้องเขียนด้วยลายมือทั้งฉบับ ไม่สามารถพิมพ์ได้

3. แบบทำเป็นเอกสารฝ่ายเมือง (มาตรา 1658) ทำที่อำเภอหรือเขต ต่อหน้านายอำเภอและพยานอย่างน้อย 2 คน มีความน่าเชื่อถือสูง

4. แบบทำเป็นเอกสารลับ (มาตรา 1660) ผู้ทำพินัยกรรมเก็บเนื้อหาเป็นความลับ นำซองผนึกไปแสดงต่อนายอำเภอ

5. แบบทำด้วยวาจา (มาตรา 1663) ใช้เฉพาะกรณีฉุกเฉิน เช่น ป่วยหนักใกล้เสียชีวิต 

สำหรับคู่ที่มีคนรักต่างชาติ แนะนำแบบทำเป็นเอกสารฝ่ายเมือง เพราะมีความมั่นคงทางกฎหมายสูงสุด มีนายอำเภอเป็นผู้รับรอง หรือทำเป็นพินัยกรรมและรับรองโดยวิธีการโนตารี หรือ legalization เพื่อให้นำไปอ้างอิงได้ในต่างประเทศ และในกรณีที่คนรักพำนักอยู่ต่างประเทศ สามารถทำพินัยกรรมตามรูปแบบของประเทศนั้นได้เช่นกัน ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1667 

สิ่งที่ควรจัดการควบคู่กับพินัยกรรม

นอกจากพินัยกรรมแล้ว ยังมีมาตรการเพิ่มเติมที่ช่วยปกป้องสิทธิ์ของคุณได้อย่างรอบด้าน:

1. ทำกรรมสิทธิ์รวมในทรัพย์สินสำคัญ
บ้าน รถ หรือที่ดินที่ซื้อร่วมกัน ควรระบุชื่อทั้งสองฝ่ายในเอกสารกรรมสิทธิ์ตั้งแต่ต้น เพื่อหลีกเลี่ยงข้อพิพาทในภายหลัง

2. ทำสัญญาอยู่กินร่วมกัน (Cohabitation Agreement)
สัญญานี้ช่วยระบุสิทธิหน้าที่และการแบ่งทรัพย์สินระหว่างคู่ไว้เป็นลายลักษณ์อักษร มีประโยชน์มากโดยเฉพาะในกรณีที่มีทรัพย์สินหลายรายการ

3. ระบุผู้รับผลประโยชน์ในกรมธรรม์ประกันชีวิต
กรมธรรม์ประกันชีวิตให้ระบุชื่อบุคคลและสัดส่วนของเงินที่จะได้รับตั้งแต่ต้น เงินในส่วนนี้ไม่ต้องตกเข้าสู่กองมรดกเหมือนทรัพย์สินทั่วไป จึงเป็นอีกช่องทางที่แน่นอนและรวดเร็วในการส่งต่อสินทรัพย์ 

4. รับรองบุตรตามกฎหมาย (กรณีมีบุตรร่วมกัน)
บุตรที่เกิดจากคู่ที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส จะต้องมีการ "รับรองบุตร" จึงจะมีสถานะเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งจะมีผลต่อสิทธิในการรับมรดกของบุตรด้วย 

WPK ช่วยคุณได้อย่างไร

WPK Notary & Translation Services มีประสบการณ์ดูแลลูกค้าที่มีคู่ชีวิตต่างชาติโดยตรง บริการที่เราให้ได้ครบในขั้นตอนเดียว ได้แก่:

• ร่างพินัยกรรมสองภาษา (ไทย–อังกฤษ) ให้ถูกต้องตามกฎหมายไทย และเข้าใจได้สำหรับคู่ต่างชาติ
• รับรองเอกสาร (Notarization และ Legalization) พินัยกรรมและสัญญาต่าง ๆ
• ร่างสัญญาอยู่กินร่วมกัน เพื่อคุ้มครองทรัพย์สินที่มีร่วมกัน
• แปลเอกสารรับรอง กรณีต้องใช้ในต่างประเทศ
• ให้คำปรึกษาด้านการวางแผนมรดก แบบครบวงจร

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Q: อยู่กินกับสามีต่างชาติมา 10 ปีแต่ไม่จดทะเบียน ถ้าเขาเสียชีวิต เราจะได้รับทรัพย์สินไหม?

A: หากไม่มีพินัยกรรมและไม่ได้จดทะเบียนสมรส คุณจะไม่มีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม ทรัพย์สินจะตกแก่ญาติสายเลือดของสามีตามลำดับกฎหมาย เว้นแต่จะพิสูจน์กรรมสิทธิ์รวมในทรัพย์สินบางรายการได้ การทำพินัยกรรมไว้ล่วงหน้าจึงเป็นวิธีที่ปลอดภัยที่สุด

Q: ถ้าสามีต่างชาติอยู่ต่างประเทศ สามารถทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้เราได้ไหม?

A: ได้ค่ะ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1667 คนต่างชาติสามารถทำพินัยกรรมตามแบบของประเทศที่ตนพำนักอยู่ได้ และพินัยกรรมนั้นสามารถใช้บังคับในไทยได้ หากทำถูกต้องตามแบบกฎหมาย อย่างไรก็ตาม แนะนำให้ปรึกษาทนายความเพื่อให้มั่นใจว่าเอกสารจะไม่มีปัญหาเมื่อนำมาใช้จริง

Q: บ้านที่ซื้อร่วมกันแต่โฉนดใส่ชื่อสามีเพียงคนเดียว เราจะทำอะไรได้บ้าง?

A: สามารถดำเนินการได้ 2 ทาง คือ (1) ขอให้สามีโอนกรรมสิทธิ์ร่วมในโฉนดให้มีชื่อคุณด้วย และ (2) ให้สามีทำพินัยกรรมยกสิทธิ์ในบ้านให้คุณ ทั้งสองวิธีสามารถทำพร้อมกันได้ เพื่อความปลอดภัยสูงสุด

Q: พินัยกรรมที่ร่างเองโดยไม่มีทนายจะใช้ได้ไหม?

A: ขึ้นอยู่กับแบบที่เลือก พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับสามารถทำได้เองหากถูกต้องตามแบบที่กฎหมายกำหนด แต่หากมีทรัพย์สินหลายรายการ มีคู่ต่างชาติ หรือมีความซับซ้อน การจ้างทนายร่างให้จะช่วยป้องกันข้อผิดพลาดที่อาจทำให้พินัยกรรมโมฆะได้

Q: ถ้ายังไม่พร้อมจดทะเบียนสมรส มีวิธีคุ้มครองสิทธิ์ตัวเองบ้างไหม?

A: มีค่ะ นอกจากพินัยกรรมแล้ว ยังสามารถทำสัญญาอยู่กินร่วมกัน (Cohabitation Agreement) เพื่อกำหนดสิทธิในทรัพย์สินระหว่างกัน รวมถึงการระบุกรรมสิทธิ์รวมในทรัพย์สินสำคัญ และการระบุผู้รับผลประโยชน์ในกรมธรรม์ประกันชีวิต

ปกป้องสิทธิ์ของตัวเองวันนี้ ไม่ต้องรอให้เกิดเหตุ

ความรักไม่จำเป็นต้องพิสูจน์ด้วยกระดาษ แต่สิทธิทางกฎหมายต้องอาศัยเอกสารที่ถูกต้อง การวางแผนไว้ล่วงหน้าไม่ได้หมายความว่าคุณไม่ไว้ใจกัน — แต่หมายความว่าคุณรักกันและห่วงใยอนาคตของกันและกัน

WPK Notary & Translation Services พร้อมให้คำปรึกษาด้านพินัยกรรม การวางแผนมรดก และสัญญาสองภาษา โดยทีมงานที่เข้าใจบริบทของคู่ที่มีสามีหรือภรรยาต่างชาติ

โดยสามารถทักแชทที่อยู่ทางด้านขวา หรือตามช่องทางต่อไปนี้ (ไลน์จะตอบไวที่สุด)
📧 Email: wpk.notary@gmail.com
📍 Facebook: WPK Notary
📲 Line: @519clses